Жаңа Құрылтай: ықшам жүйе, үлкен жауапкершілік
2026 жылғы 23 тамызда Қазақстан азаматтары алғаш рет Құрылтай депутаттарын сайлайды. Бұл саяси науқан жаңа өкілдерді анықтаумен ғана шектелмейді. Сайлау нәтижесінде елдің жаңартылған конституциялық жүйесіндегі басты институттардың бірі жұмысын бастайды. Сондықтан алдағы дауыс беру Қазақстанның жаңа парламенттік моделінің алғашқы қоғамдық сынағы болмақ.
Тарихи атауға жаңа мазмұн берілді
Құрылтай ұғымының қазақ тарихында алар орны ерекше. Ежелгі кезеңдерде және Қазақ хандығы тұсында елдің тағдырына қатысты маңызды шешімдер осындай алқалы жиындарда қабылданған. Мемлекеттің қауіпсіздігі, жер мәселесі, ел бірлігі мен билік сабақтастығы беделді тұлғалардың ортақ талқысына салынған.
Қазіргі Құрылтай сол тарихи басқару үлгісін қайталауды көздемейді. Оның атауы ұлттық саяси дәстүр мен заманауи парламентаризмнің арасындағы сабақтастықты білдіреді. Ал міндеті – бүгінгі қоғамның сұранысына сай заңдар қабылдап, мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігі мен есептілігін қамтамасыз ету.
Жаңа Конституцияда Құрылтай заң шығару билігін жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының жоғары өкілді органы ретінде белгіленген. Ол бұрынғы Мәжіліс пен Сенаттан тұрған екі палаталы Парламенттің орнына құрылатын бір палаталы орган болады.
Құрылтай құрамына бес жыл мерзімге сайланатын 145 депутат кіреді. Барлық мандат партиялық тізімдер бойынша, пропорционалды сайлау жүйесі арқылы бөлінеді. Депутаттар жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Жаңа органда арнайы тағайындалатын депутаттар болмайды.
Осылайша, Құрылтайдың саяси заңдылығы азаматтардың тікелей таңдауына негізделмек.
Бір палаталы жүйе нені өзгертеді?
Бұрын заң жобалары алдымен Мәжілісте, содан кейін Сенатта қаралатын. Бұл тәртіп құжаттарды екі деңгейде талқылап, қосымша сараптамадан өткізуге мүмкіндік берді. Алайда кейбір жағдайда шешім қабылдау мерзімі созылып, екі палатаның жұмысында қайталанатын міндеттер пайда болатын.
Жаңа модельде заң жобасы екі палата арасында жүрмейді. Құжаттар Құрылтайда үш оқылымнан өтіп, салалық комитеттер мен құқықтық сараптама сүзгісінен өткізіледі. Сондықтан заң қабылдау үдерісінің сапасы депутаттардың кәсібилігіне, комитеттердің жұмысына және тәуелсіз сарапшылардың қатысуына тікелей байланысты болады.
Бір палаталы жүйенің негізгі артықшылығы – шешім қабылдау тетігінің ықшамдалуы. Экономика, әлеуметтік саясат немесе ұлттық қауіпсіздікке қатысты өзекті мәселелерді қарау жеделдеуі мүмкін. Сонымен бірге жылдамдық заң сапасына кері әсер етпеуі керек. Осы тұрғыдан алғанда, үш оқылымдық тәртіп пен қоғамдық талқылаудың маңызы арта түседі.
Өкілеттіктер бір органға шоғырланған сайын оның жауапкершілігі де күшеюге тиіс. Қандай заң жобасын кім ұсынғаны, оны қай партия қолдағаны және депутаттардың қалай дауыс бергені қоғамға ашық көрсетілуі қажет. Комитеттердің қорытындылары мен парламенттік фракциялардың ұстанымдары да қолжетімді болғаны жөн.
Таңдау партиялық бағдарламаларға негізделеді
Алғашқы Құрылтай сайлауының басты ерекшелігі – дауыс берудің толықтай пропорционалды жүйемен өтуі. Бұған дейін сайлаушылар партиялық тізіммен қатар бірмандатты округ бойынша нақты кандидатқа дауыс бере алатын. Енді бүкіл Қазақстан біртұтас жалпыұлттық сайлау округі ретінде қарастырылады.
Бұл жағдайда сайлаушы жеке тұлғаның беделінен бұрын партияның саяси бағытын бағалайды. Оның бағдарламасы, кандидаттарының кәсіби құрамы, бұрынғы қызметі, берген уәделерінің орындалуы және ел дамуына қатысты ұсыныстары шешуші мәнге ие болады.
Партиялар бір ғана өңірдің немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мәселесімен шектеле алмайды. Олар экономика, инфляция, тұрғын үй, білім, медицина, ауылды дамыту, экология, қауіпсіздік және мемлекеттік басқару салалары бойынша кешенді бағдарлама ұсынуы керек.
Толық пропорционалды жүйе саяси партиялардың жауапкершілігін арттырады. Партиялар сайлау кезінде ғана белсенділік танытатын құрылым емес, қоғамдағы түрлі пікір мен мүддені біріктіретін, білікті мамандарды даярлайтын және мемлекеттік саясаттың балама бағыттарын ұсынатын тұрақты институтқа айналуға тиіс.
Сонымен қатар партиялық тізімдердің қалай жасақталғаны қоғамға түсінікті болуы қажет. Кандидаттарды іріктеу үдерісі жабық өтсе, сайлаушы мен болашақ депутаттың арасындағы байланыс әлсіреуі ықтимал. Сондықтан партияішілік демократия, тізімдердің ашықтығы, өңірлер өкілдігінің сақталуы және кандидаттардың халық алдындағы есептілігі маңызды.
Әйелдердің, жастардың және мүгедектігі бар адамдардың өкілдігіне қатысты талаптар да партиялық тізімдерді қалыптастыру кезінде ескеріледі.
Құрылтай тек заң қабылдайтын орган болмауы керек
Жаңа органның міндеті заң шығарумен шектелмейді. Құрылтай республикалық бюджетті бекітіп, оның орындалуын бақылауға, Үкімет мүшелерінің есептерін тыңдауға, парламенттік тыңдаулар өткізуге және мемлекеттік бағдарламалардың нәтижесін бағалауға тиіс.
Құрылтайдың Конституциялық сот, Орталық сайлау комиссиясы және Жоғары аудиторлық палата секілді маңызды мемлекеттік институттарды қалыптастыруға қатысуы оның саяси салмағын арттырады.
Осыған байланысты парламенттік бақылау нақты әрі пәрменді болуы қажет. Депутаттар Үкіметтен қоғамды толғандырған мәселелер бойынша есеп талап етіп, қабылданған бағдарламалардың нәтижесін жүйелі түрде талдауы керек. Бұл ретте парламенттік сауалдар мен тыңдаулар формалды шараға айналмай, мемлекеттік шешімдердің сапасына ықпал ететін тетік болуы шарт.
Бір палаталы жүйеде оппозициялық партиялардың құқықтарын сақтау да ерекше маңызға ие. Азшылықтың пікірі ескеріліп, балама ұсыныстарды ашық айтуға жағдай жасалмаса, парламенттік пікірталастың сапасы төмендеуі мүмкін.
Әлемдік тәжірибедегі ортақ қағида
Бір палаталы парламенттік жүйе әлемнің көптеген елінде қолданылады. Мәселен, Швеция 1971 жылы бір палаталы Риксдаг үлгісіне көшті. Онда заң жобалары алдымен кәсіби комитеттерде жан-жақты талданып, кейін жалпы отырысқа шығарылады.
Финляндияда да негізгі сараптамалық жұмыс парламенттік комитеттер деңгейінде жүргізіледі. Заң жобаларын қарау кезінде түрлі сала мамандарының пікірі тыңдалып, құжаттардың ықтимал салдары зерттеледі.
Жаңа Зеландия 1951 жылы жоғарғы палатасын таратып, бір палаталы парламент жүйесін қалыптастырды. Бұл елде Парламент заң қабылдаумен қатар Үкімет қызметін бақылап, мемлекеттік шығындарды бекітеді. Депутаттарды сайлауда пропорционалды жүйе қолданылады.
Аталған тәжірибелер бір палаталы жүйенің тиімділігі оның атауы немесе құрылымымен ғана анықталмайтынын көрсетеді. Күшті комитеттер, ашық пікірталас, тәуелсіз сараптама, оппозиция құқықтары және Үкіметке пәрменді бақылау болғанда ғана ықшам модель нәтижелі жұмыс істей алады.
Алғашқы құрамға артылатын міндет
Бірінші Құрылтай депутаттарының жауапкершілігі өзгеше. Олар тек бес жылға сайланған халық өкілдері емес, жаңа саяси институттың болашақ жұмыс мәдениетін қалыптастыратын алғашқы құрам болмақ.
Депутаттар үш оқылымдық заң шығару тәртібін тәжірибеде орнықтырып, комитеттердің ықпалын айқындайды. Сондай-ақ Үкіметпен қарым-қатынастың жаңа үлгісін жасап, депутаттық есептілік пен қоғаммен байланыстың сапасын көрсетуі керек. Бірінші шақырылым қалыптастырған жұмыс тәсілі кейінгі Құрылтай құрамдарына да өлшем болады.
Сайлаушыларға жүктелер міндет те жеңіл емес. Азаматтар партиялардың бағдарламаларын салыстырып, экономикалық және әлеуметтік ұсыныстарына назар аударуы қажет. Кандидаттардың кәсіби тәжірибесі, өңірлердің мүддесін түсінуі және қоғаммен жұмыс істеу қабілеті де ескерілуге тиіс.
Парламенттің бір немесе екі палатадан тұруы мемлекеттің саяси сапасын өздігінен анықтамайды. Негізгі көрсеткіш – сайлаудың ашықтығы, партиялар арасындағы шынайы бәсеке, депутаттардың кәсібилігі, Үкіметке тиімді бақылау және халықпен тұрақты байланыс.
23 тамыздағы сайлау Құрылтайдың алғашқы құрамын ғана қалыптастырмайды. Ол Қазақстанның жаңа парламенттік жүйесіне қоғамдық мандат береді. Ал Құрылтайдың беделі тарихи атауымен емес, халықтың үнін билікке жеткізіп, сапалы заңдар қабылдап, мемлекеттік органдардан нақты нәтиже талап ете алуымен өлшенеді.
Нұрлыхан Қалқаманұлы
