Құрылтай сайлауы: жаңа саяси жүйенің алғашқы қадамы
Қазақстанда жаңа Конституция негізінде Құрылтай депутаттарының сайлауы өтеді. Бұл – елдің өкілді билік жүйесіндегі өзгерістерді іс жүзінде жүзеге асыратын алғашқы саяси науқан. Сондықтан алдағы сайлау мемлекеттік басқару құрылымының жаңаруымен ғана емес, заң шығару үдерісінің келешек бағытымен де байланысты.
Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанның саяси жүйесі бірнеше кезеңнен өтті. Алдымен мемлекеттің негізгі институттары қалыптастырылып, кейін басқару тетіктері мен заңнамалық база жетілдірілді. Қазіргі өзгерістер осы үдерістің жалғасы ретінде қарастырылады. Соның бірі – қос палаталы Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтайдың құрылуы.
Бір палаталы өкілді органның жұмысы, ең алдымен, заң шығару рәсімдерін ықшамдауға бағытталған. Мұндай жүйеде заң жобаларын қарау мен шешім қабылдау бірнеше құрылым арасында қайталанбайды. Сонымен бірге қабылданған шешімдер үшін жауапкершіліктің қай органға тиесілі екені айқынырақ көрінеді.
Алайда өкілді орган қызметінің нәтижелілігі оның құрылымына ғана байланысты емес. Заңдардың сапасы депутаттардың кәсіби даярлығына, қоғамдағы мәселелерді қаншалықты терең білетініне және азаматтармен кері байланыс орната алуына тәуелді. Сондықтан Құрылтай жұмысына қойылатын негізгі талаптардың қатарында ашықтық, есептілік және қоғамдық пікірді ескеру мәселелері бар.
Бір палаталы парламент үлгісі әлемнің бірқатар елінде қолданылады. Швеция, Финляндия, Дания, Норвегия, Португалия, Венгрия және Жаңа Зеландияда заң шығарушы орган бір палатадан тұрады. Дегенмен әр мемлекеттің саяси жүйесі өзінің тарихи тәжірибесіне, басқару дәстүріне және қоғамдық құрылымына сай қалыптасқан. Сол себепті Қазақстандағы жаңа модель де елдің ішкі ерекшеліктеріне сәйкес жұмыс істеуі қажет.
Құрылтайдың маңызды міндеттерінің бірі – қоғам мен мемлекет арасындағы байланысты күшейту. Заң жобаларын қоғамдық талқылауға шығару, сарапшылардың пікірін тыңдау, азаматтардың ұсыныстарын цифрлық платформалар арқылы қабылдау осы бағыттағы негізгі тетіктердің қатарында аталады.
Мұндай тәсіл заң шығару үдерісіне қоғамның қатысу мүмкіндігін кеңейтеді. Азаматтар дайын заңдардың орындалуын ғана бақылап қоймай, оларды әзірлеу кезеңінде де пікір білдіре алады. Бұл ретте қоғамдық талқылаулардың формалды сипатта қалмауы, түскен ұсыныстардың қалай қаралғаны жөнінде ашық ақпарат берілуі маңызды.
Құрылтай құрамының қоғамның әлеуметтік және кәсіби құрылымын қаншалықты қамтитыны да оның жұмысына ықпал етеді. Заң шығару барысында құқық, білім, денсаулық сақтау, өндіріс, ауыл шаруашылығы, кәсіпкерлік және әлеуметтік сала өкілдерінің тәжірибесі ескерілген жағдайда қабылданатын шешімдердің өмір шындығына жақын болуына мүмкіндік артады.
Алдағы сайлау жаңа өкілді органның құрамын айқындайды. Сайлау барысында саяси партиялар өз бағдарламаларын таныстырып, кандидаттар қоғамға ұстанымдары мен ұсыныстарын ұсынады. Ал сайлаушылар жарияланған бағдарламалармен, кандидаттардың тәжірибесімен және көзқарастарымен танысып, өз таңдауын жасайды.
Сайлау нәтижесі Құрылтайдың алғашқы құрамын ғана емес, жаңа саяси жүйенің жұмыс істеу сипатын да айқындайды. Сондықтан науқанның заң талаптарына сай, ашық әрі бәсекелі өтуі қоғамдық сенім үшін маңызды.
Жаңа құрылымның нақты тиімділігі сайлаудан кейін көрінеді. Ол қабылданатын заңдардың сапасымен, депутаттардың халық алдындағы есептілігімен, өңірлермен байланысымен және қоғамдық ұсыныстарға қаншалықты назар аударатынымен бағаланбақ. Осы тұрғыдан алғанда Құрылтай сайлауы – конституциялық өзгерістердің тәжірибелік кезеңге өтуін білдіретін маңызды саяси үдеріс.
Нұрлыхан Қалқаманұлы,
247media.kz
